इयत्ता ९ वी · मराठी · भाग १

३. 'बेटा, मी ऐकतो आहे!'

व. पु. काळे — संपूर्ण स्वाध्याय, प्रश्नोत्तरे आणि भाषाभ्यास (अलंकार). महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (कुमारभारती).

Advertisement

स्वाध्याय

१योग्य पर्याय ओळखून वाक्य पूर्ण करा.

(अ) लेखकांना शिरीषला कार्यक्रम द्यायचा नव्हता, कारण...

  • (१) तो नुकताच शिकायला आला होता.
  • (२) त्याला वाद्य वाजवता येत नव्हते.
  • ✓ (३) नुकताच शिकायला आल्याने विद्यालयाचे नाव बदनाम होण्याची शक्यता होती.
  • (४) तो कलेच्या प्रांतातला नवखा मुसाफिर होता.

(आ) लेखकांना आजपर्यंत बसला नव्हता तेवढा धक्का बसला, कारण...

  • (१) बारा वर्षांचा मुलगा शांतपणे वाजवत होता.
  • ✓ (२) ऐनवेळी कार्यक्रमाला हजर राहूनही शिरीष एवढे सुंदर वाजवत होता.
  • (३) शिरीषचा चेहरा पूर्वीच्या आत्मविश्वासाने न्हाऊन निघाला.
  • (४) मात्रेचाही फरक न करता शिरीष गात होता.
२आकृतिबंध पूर्ण करा.

शिरीषची स्वभाव वैशिष्ट्ये :

धीट व आत्मविश्वासू हजरजबाबी निश्चयी व कष्टाळू वडिलांवर नितांत प्रेम करणारा
३पुढील दोन चौकटीतील शब्दांचा सहसंबंध ओळखून जोड्या लावा. (विरुद्धार्थी शब्द)
गट 'अ' गट 'ब'
(१) भित्रा धीट
(२) गैरहजर हजर
(३) कुरूप सुंदर
(४) निंदा स्तुती

Advertisement

४खालील परिणामाबाबतच्या घटना लिहा.
परिणाम घटना
(१) वडिलांच्या चेहऱ्यावर तृप्तीचे समाधान होते. लेखकांनी पिलू रागातली एक गत वीस मिनिटे स्वतः व्हायोलिनवर वाजवून दाखवली.
(२) शिरीषला वारंवार खेद वाटायचा. नानांना बहिरेपणामुळे काहीही ऐकू येत नसे; त्यामुळे आपण वाजवण्यात प्रगती केली तरी ते ऐकू शकत नाहीत.
५खालील वाक्यांत अधोरेखित शब्दांऐवजी पाठात आलेले योग्य वाक्प्रचार शोधून वाक्य पुन्हा लिहा.
  • (१) वर्गातील विद्यार्थ्यांनी शिक्षकांचे शिकवणे लक्षपूर्वक ऐकले पाहिजे.
    उत्तर : वर्गातील विद्यार्थ्यांनी शिक्षकांचे शिकवणे जिवाचे कान करून ऐकले पाहिजे.
  • (२) आपल्या शाळेचे नाव वाईट होऊ नये, म्हणून प्रत्येक विद्यार्थ्याने काळजी घ्यायला हवी.
    उत्तर : आपल्या शाळेचे नाव खराब होऊ नये (किंवा इभ्रत जाऊ नये), म्हणून प्रत्येक विद्यार्थ्याने काळजी घ्यायला हवी.
  • (३) उत्तम वादनाने लेखकाचे शिरीषबाबतचे मत चांगले झाले.
    उत्तर : उत्तम वादनाने लेखकाचे शिरीषबाबतचा ग्रह चांगला झाला.
६खालील शब्द व त्यांचे अर्थ यांच्या जोड्या लावा.
'अ' गट 'ब' गट
(१) कोलाहल (ई) गोंधळ
(२) तऱ्हेवाईक (आ) विचित्र
(३) मुसाफिर (अ) प्रवासी
(४) उद्युक्त (इ) प्रेरित
७स्वमत.

(अ) शिरीषमधील तुम्हांला समजलेली गुणवैशिष्ट्ये सोदाहरण स्पष्ट करा.

शिरीष हा एक अतिशय आत्मविश्वासू आणि धीट मुलगा होता. तो पहिल्याच दिवशी लेखकांना ठामपणे अटी घालून सांगतो की त्याचे वडील रोज त्याच्यासोबत येतील. त्याचे हे वागणे त्याची हजरजबाबी वृत्ती दाखवते. शिरीषची आकलनशक्ती खूप दांडगी होती; तो कष्टाळू आणि गुणी विद्यार्थी होता.

त्याचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे वडिलांवरील नितांत प्रेम. अपघातात बहिरे झालेल्या आपल्या वडिलांना संगीतसेवेचे सुख मिळावे, म्हणून तो जीवतोड मेहनत करत होता. वडिलांच्या निधनानंतर खचून न जाता, 'माझे नाना आता खरोखरच माझे वादन ऐकत आहेत' या भावनेने त्याने चोवीस तास सराव केला. त्याची ही संवेदनशीलता आणि जिद्द मनाला स्पर्शून जाते.

(आ) शिरीषची भूमिका तुम्हांला कोणता संदेश देते, ते तुमच्या शब्दांत लिहा.

शिरीषची भूमिका आपल्याला अत्यंत मोलाचा संदेश देते की, कुटुंबातील व्यक्तींवर जिवापाड प्रेम करावे आणि त्यांच्या आनंदासाठी झटावे. स्वतःच्या स्वार्थापेक्षा पालकांच्या सुखाला प्राधान्य देण्याची त्याची वृत्ती अनुकरणीय आहे.

दुसरा संदेश हा मिळतो की, संकटात कधीही खचून जाऊ नये. वडिलांच्या आकस्मिक निधनानंतरही शिरीषने रडत बसण्याऐवजी त्यांच्या स्वप्नपूर्तीसाठी व्हायोलिनचा रात्रंदिवस सराव केला. ध्येयावर निष्ठा असेल आणि कठोर मेहनत घेण्याची तयारी असेल, तर कोणत्याही परिस्थितीत आपण यशस्वी होऊ शकतो, हे शिरीषच्या उदाहरणावरून शिकायला मिळते.

८अभिव्यक्ती.

(अ) पाठातील तुम्हांला सर्वांत आवडलेला प्रसंग सांगून तो सकारण स्पष्ट करा.

मला या पाठातील 'समारंभाच्या दिवशी शिरीषने केलेले उत्कृष्ट वादन आणि त्यानंतर लेखकांना सांगितलेले रहस्य' हा प्रसंग सर्वांत जास्त आवडला.

लेखकांना वाटले होते की शिरीष कार्यक्रम बिघडवेल, पण त्याने इतके सुंदर व्हायोलिन वाजवले की सर्व श्रोते मंत्रमुग्ध झाले. टाळ्यांच्या कडकडाटानंतर जेव्हा शिरीष लेखकांच्या पाया पडला आणि त्याने डोळे पुसत नानांच्या बहिरेपणाचे सत्य सांगितले, तेव्हा तो प्रसंग खूप भावुक करणारा होता. 'माझे नाना तेव्हा ऐकू शकत नव्हते, पण आता माझ्या शेजारी बसून नक्की ऐकत आहेत' हे त्याचे वाक्य मनाला भिडते. या प्रसंगातून शिरीषची पितृभक्ती आणि त्याची आंतरिक ताकद दिसून येते, म्हणूनच हा प्रसंग मला खूप आवडतो.

(आ) प्रस्तुत कथेचे संवादरूपाने लेखन करा.

नमुना संवाद :

लेखक : शिरीष, तुला कार्यक्रमात वाद्य वाजवायचे आहे का?

शिरीष : हो. मला संधी मिळाली तर मी मनापासून वाजवेन.

लेखक : पण तू नुकताच शिकायला आला आहेस. तुला आत्मविश्वास आहे का?

शिरीष : हो, मी सराव केला आहे. माझ्यावर विश्वास ठेवा.

लेखक : ठीक आहे. तुझ्या प्रयत्नांना संधी देऊया.

भाषाभ्यास — उपमा व उत्प्रेक्षा अलंकार

१उपमा अलंकार : खालील वाक्यांतील उपमेय, उपमान, साधर्म्यवाचक शब्द, साधर्म्य ओळखा.

(१) आभाळागत माया तुझी आम्हांवरी राहू दे !

उपमेयमाया
उपमानआभाळ
साधर्म्यवाचक शब्दगत (सारखी)
साधर्म्य (समान धर्म)विशालता / मोठेपणा

(२) त्याचे अक्षर मोत्यासारखे सुंदर आहे.

उपमेयअक्षर
उपमानमोती
साधर्म्यवाचक शब्दसारखे
साधर्म्य (समान धर्म)सुंदर
२उत्प्रेक्षा अलंकार : खालील कृती करा.

(१) हा आंबा जणू काय साखर वाटेल तुम्हाला.

उपमेयआंबा
उपमानसाखर
साधर्म्यवाचक शब्दजणू काय
साधर्म्यगोडवा

(२) गरगर फिरे विमान हलवुनि पंख उडत नभी हे पक्षीच जणू महान.

उपमेयविमान
उपमानपक्षी
साम्यदर्शक शब्दजणू
समान गुणधर्मआकाशात उडणे
अलंकारउत्प्रेक्षा

(३) तारांगणही स्पष्ट बिंबले स्नाना जणू हे मुनि अवतरले ।

उपमेयतारांगणाचे प्रतिबिंब
उपमानमुनी (ऋषी)
साम्यदर्शक शब्दजणू
समान गुणधर्मशांतपणा / पवित्रता
अलंकारउत्प्रेक्षा
३खालील ओळींमधील उपमेय, उपमान, साधर्म्यदर्शक शब्द व साधर्म्यदर्शक गुण ओळखा व अलंकाराचे नाव लिहा.

(१) आईचे प्रेम म्हणजे जणू सागरच !

उपमेयआईचे प्रेम
उपमानसागर
साधर्म्यदर्शक शब्दजणू
साधर्म्यदर्शक गुणअथांगता (विशालता)
अलंकाराचे नावउत्प्रेक्षा अलंकार

(२) तिचे डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे सुंदर आहेत.

उपमेयडोळे
उपमानकमळाच्या पाकळ्या
साधर्म्यदर्शक शब्दसारखे
साधर्म्यदर्शक गुणसुंदर
अलंकाराचे नावउपमा अलंकार