इयत्ता ६ वी मराठी · भाग १

५. आईस पत्र…

पत्रलेखन — संपूर्ण पाठ्यपुस्तक स्वाध्याय, नमुना अनौपचारिक पत्रे, पत्राचे प्रारूप आणि उपसर्ग व प्रत्यय. महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (बालभारती).

Advertisement

पाठाविषयी

सुट्टीत आजोळी गेलेली ओवी आपल्या आईला पत्र लिहिते. गावातील निसर्ग, आजीच्या हातची भाजीभाकरी, कीर्तन आणि गोष्टींचा कार्यक्रम यांचे वर्णन ती पत्रात करते. या पाठातून पत्रलेखनाची ओळख होते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • आजीने पणजीची पत्रे खजिन्यासारखी जपून ठेवली होती.
  • ओवीला गावातील डोंगर, नदी, शेते व माळरान आवडले.
  • आजीच्या हातची भाजीभाकरी तिला खूप चविष्ट लागली.
  • देवळातील कीर्तनात ती दंग होऊन गेली.
  • आईने उत्तर पत्रातूनच पाठवावे, असे ओवीने सांगितले.

शब्दार्थ

  • आजोळ – आईचे माहेर
  • खजिना – मौल्यवान संग्रह
  • पणजी – आजीची किंवा आजोबांची आई
  • मिलाप – संगम
  • दंग होणे – रमून जाणे

नवीन शब्द शिकू या.

शब्द / वाक्प्रचारअर्थ
आश्चर्याचा धक्का बसणेखूप आश्चर्य वाटणे
आजोळआईचे माहेर
खजिनामौल्यवान संग्रह
पणजीआजीची किंवा आजोबांची आई
आनंद गगनात मावेनासा होणेखूप आनंद होणे
चविष्टचवदार, रुचकर
मिलापसंगम
दंग होणेरमून जाणे

आम्हांला हे समजले.

१आकृतिबंध पूर्ण करा.
अ. ओवीने वर्णन केलेला गावातील सुंदर निसर्ग
हिरवेगार डोंगर झुळझुळ वाहणारी नदी पिकांनी बहरलेले शेत डोलणाऱ्या गवतफुलांचे माळरान
ब. आजीच्या हातचे चविष्ट पदार्थ
भाजी भाकरी
२पत्रलेखनाच्या नियमांनुसार खालील व्यक्तींसाठी योग्य पर्याय निवडा.
(अ) आईबाबा → तीर्थरूप
(आ) आजी–आजोबा → तीर्थस्वरूप
(इ) मित्रमैत्रिणी → प्रिय
३कारणे लिहा.
(अ) देवळात दोन तास कसे गेले ते ओवीला समजले नाही.

कारण — कीर्तनाचा कार्यक्रम खूप रंगला होता. कथा, काव्य व नाट्य यांचा सुंदर मिलाप ऐकताना ओवी दंग होऊन गेली. त्यामुळे दोन तास कसे गेले ते तिला समजले नाही.

(आ) ओवीने आईला पत्राचे उत्तर पत्रातूनच पाठवायला सांगितले.

कारण — आजीने जपलेली पणजीची पत्रे पाहून ओवीला पत्राचे महत्त्व समजले. पत्रातून मन मोकळे करण्याची कल्पना तिला आवडली. पत्र मिळाल्याचा आनंद तिलाही घ्यायचा होता.

४नाती ओळखा व लिहा.
(अ) आजीची मुलगी ती ओवीची → आई
(आ) आजीची आई ती ओवीची → पणजी
(इ) ओवीचे बाबा ते आजीचे → जावई
(ई) आईचे बाबा ते ओवीचे → आजोबा

Advertisement

लिहिते होऊ या.

१तुमच्या मित्राला/मैत्रिणीला निबंध स्पर्धेत प्रथम पारितोषिक मिळाल्याबद्दल अभिनंदन करणारे पत्र लिहा.

सान्वी देशमुख
१२, शिवशक्ती अपार्टमेंट, स्टेशन रोड,
सातारा – ४१५००१
दिनांक : १० ऑगस्ट २०२५

प्रिय मैत्रीण अनुष्का,
सप्रेम नमस्कार.

पत्रास कारण की, काल वर्तमानपत्रात तुझे नाव वाचले आणि माझा आनंद गगनात मावेनासा झाला! जिल्हास्तरीय निबंध स्पर्धेत तुला प्रथम पारितोषिक मिळाले, याबद्दल तुझे मनःपूर्वक अभिनंदन.

तू रोज वाचन करतेस आणि लिहिलेला निबंध पुन्हा पुन्हा तपासतेस. या मेहनतीचेच हे फळ आहे. पुढील स्पर्धेतही तू नक्की यश मिळवशील, अशी मला खात्री आहे.

काका-काकूंना माझा नमस्कार सांग. कळावे, लोभ असावा.

तुझीच मैत्रीण,
सान्वी

टीप : पत्रात स्वतःचे नाव, पत्ता व दिनांक उजवीकडे लिहावा. सुरुवात ‘पत्रास कारण की…’ अशी करावी आणि शेवट ‘कळावे, लोभ असावा’ असा करावा.

२ओवीने दरवर्षी सुट्टीत गावाला जायचे का ठरवले असावे, ते तुमच्या शब्दांत लिहा.

ओवीला आजोळी शहरात न मिळणारा आनंद मिळाला. म्हणून तिने दरवर्षी गावाला जायचे ठरवले असावे.

  • तिथे डोंगर, नदी, शेते व माळरान असा सुंदर निसर्ग होता.
  • आजीच्या हातची भाजीभाकरी तिला खूप चविष्ट लागली.
  • देवळातील कीर्तन आणि रात्रीचा गोष्टींचा कार्यक्रम तिला आवडला.
  • आजी-आजोबांचे प्रेम व सहवास तिला मिळाला.
३तुमच्या शाळेत ‘आषाढी एकादशी’ निमित्त झालेल्या कार्यक्रमाची माहिती तुमच्या आजोबांना पत्राद्वारे लिहा.

ओंकार जाधव
इयत्ता सहावी ‘अ’,
न्यू इंग्लिश स्कूल, कोल्हापूर
दिनांक : १५ जुलै २०२५

तीर्थस्वरूप आजोबांस,
साष्टांग नमस्कार विनंती विशेष.

पत्रास कारण की, आपल्या शाळेत आषाढी एकादशीनिमित्त झालेला कार्यक्रम तुम्हांला सांगायचा आहे. तुम्ही दरवर्षी पंढरपूरच्या वारीच्या गोष्टी सांगता; त्यामुळे हा कार्यक्रम मला अधिकच आवडला.

सकाळी शाळेत छोटी दिंडी काढण्यात आली. पुढे विठ्ठल-रुक्मिणीची पालखी होती. टाळ-मृदंगाचा गजर व ‘ग्यानबा-तुकाराम’चा जयघोष चालू होता. मी टाळ वाजवणाऱ्या गटात होतो.

नंतर मुख्याध्यापकांनी वारीच्या परंपरेविषयी माहिती सांगितली. संतांच्या अभंगांचे गायन झाले. शेवटी सर्वांना प्रसाद वाटण्यात आला.

पुढच्या सुट्टीत मला वारीविषयीच्या आणखी गोष्टी सांगा. आजीला माझा नमस्कार सांगा. कळावे, लोभ असावा.

आपला नातू,
ओंकार

विचार करा व सांगा.

१संवादाच्या पारंपरिक व आधुनिक साधनांची नावे लिहा.

पारंपरिक साधने : पत्र, तार, निरोप्या, दवंडी, ढोल-नगारा.

आधुनिक साधने : मोबाईल फोन, एसएमएस, ई-मेल, व्हॉट्सॲप, व्हिडिओ कॉल.

चर्चा करू या.

१पत्रामधून आपले मन मोकळे करण्याची कल्पना ओवीला का आवडली असेल, यावर गटचर्चा करा.

गटचर्चेसाठी मुद्दे —

  • पत्रात मनातील भावना सविस्तर मांडता येतात.
  • पत्र जपून ठेवता येते आणि पुन्हा पुन्हा वाचता येते.
  • पत्र मिळाल्यावर वेगळाच आनंद होतो.
  • हस्ताक्षरातील पत्रामुळे नात्यात जिव्हाळा वाढतो.
२‘कीर्तन’ या परंपरेविषयी अधिक माहिती आजी–आजोबांकडून, घरातील ज्येष्ठ व्यक्तींकडून मिळवा.

थोडक्यात माहिती : कीर्तन म्हणजे कथा, काव्य, संगीत व नाट्य यांचा सुंदर मिलाप. कीर्तनकार टाळ-मृदंगाच्या साथीने अभंग गातो आणि त्यातील अर्थ गोष्टींच्या रूपाने समजावून सांगतो. ‘वारकरी कीर्तन’ व ‘नारदीय कीर्तन’ हे त्याचे प्रमुख प्रकार आहेत. मनोरंजनातून लोकशिक्षण हे कीर्तनाचे मोठे कार्य आहे.

कृतीतून शिकू या.

प्रप्रकल्प व उपक्रम

अभिप्राय वहीत काय लिहावे : पुस्तकाचे नाव · लेखकाचे नाव · प्रकाशक व पृष्ठसंख्या · पुस्तकाचा थोडक्यात विषय · आवडलेला भाग व का आवडला · पुस्तकातून मिळालेला संदेश · तुमचे गुण (५ पैकी).

जाणून घेऊ या. — पत्रलेखन

मराठी भाषेतील पत्रलेखन हे एक महत्त्वाचे लेखनकौशल्य आहे. भाषिक आणि ऐतिहासिक संदर्भ म्हणूनही पत्रलेखन महत्त्वाचे असते. पत्रलेखनाचे प्रमुख दोन प्रकार आहेत —

प्रकारस्पष्टीकरण
अनौपचारिक पत्रआपण आपल्या कुटुंबीयांना, मित्रमैत्रिणींना व नातेवाइकांना लिहितो ते पत्र.
औपचारिक पत्रकार्यालयीन कामासाठी लिहिले जाणारे पत्र.

अनौपचारिक पत्र लिहिताना उपयोगी मायने :

कोणालामायना
आई–वडीलतीर्थरूप, साष्टांग नमस्कार विनंती विशेष
आजी–आजोबा, काका–काकू, मामा–मामी, आत्या–मावशी, ज्येष्ठ व्यक्तीतीर्थस्वरूप, साष्टांग नमस्कार विनंती विशेष
मित्र / मैत्रीणप्रिय, सप्रेम नमस्कार
लहान भावंडेप्रिय, अनेक आशीर्वाद

पत्रलेखन करताना घ्यावयाची काळजी :

  • उजवीकडे कोपऱ्यात आपले नाव, पत्ता व दिनांक लिहावा.
  • ज्यांना पत्र पाठवायचे आहे, त्यांना उद्देशून योग्य मायना लिहावा.
  • सुरुवात करताना ‘पत्रास कारण की…’ असे लिहावे.
  • मुख्य मजकूर परिच्छेदांत लिहावा; आधी त्या व्यक्तीचे क्षेमकुशल विचारावे.
  • भावना व विचार व्यक्त करताना प्रभावी भाषा वापरावी; पत्र आपल्या बोलीभाषेतही लिहिता येते.
  • समारोप करताना ‘कळावे, लोभ असावा’ असे लिहावे.
  • उजवीकडील कोपऱ्यात शेवट करून आपले नाव लिहावे.
  • पाकिटावर पाठवणाऱ्याचा पत्ता (प्रेषक) व मिळणाऱ्याचा पत्ता (प्रति) लिहावा.

अनौपचारिक पत्राचे प्रारूप

पत्र लिहिणाऱ्याचे नाव
लिहिणाऱ्याचा पत्ता
दिनांक –

मायना
सुरुवात (पत्रास कारण की…)
मुख्य मजकूर — जे कळवायचे आहे ते विचार / भावना
शेवट (कळावे, लोभ असावा.)

शेवट
(नाव)

पाकिटावर : प्रति, (ज्यांना पत्र पाठवायचे त्यांचा पत्ता) — उजवीकडे तिकीट. प्रेषक :– (पत्र लिहिणाऱ्याचा पत्ता).

चला वाचू या. — ‘पत्रलेखन एक कला’

उताऱ्यातील महत्त्वाचे मुद्दे (स्वतःच्या शब्दांत) :

  • पत्रलेखनातून विचार, भावना व माहिती इतरांपर्यंत पोहोचवता येते.
  • पत्राचे तीन भाग असतात — सुरुवात, मुख्य मजकूर व शेवट.
  • स्वच्छ, सुंदर अक्षर व योग्य शब्द महत्त्वाचे असतात.
  • पत्रलेखनामुळे नात्यांमध्ये जवळीक निर्माण होते.

आपण समजून घेऊ या. — उपसर्ग व प्रत्यय

उपसर्ग : शब्दाच्या सुरुवातीला जोडला जाणारा घटक, ज्यामुळे त्या शब्दाचा अर्थ बदलतो किंवा नवीन अर्थ निर्माण होतो. उदा., अ, सु, अप, प्र, उप.

उपसर्ग + शब्दतयार होणारा शब्द
अ + योग्यअयोग्य
सु + विचारसुविचार
प्र + गतीप्रगती
निर् + रोगीनिरोगी
अप + यशअपयश
उप + वनउपवन

प्रत्यय : शब्दाच्या शेवटी जोडला जाणारा घटक, ज्यामुळे त्या शब्दाचा अर्थ किंवा रूप बदलते.

शब्द + प्रत्ययतयार होणारा शब्द
प्रामाणिक + पणाप्रामाणिकपणा
उदार + ताउदारता
सुंदर + तासुंदरता
गोड + वागोडवा
चतुर + पणाचतुरपणा

सराव : ‘अ’ या उपसर्गापासून — अशक्य, अन्याय, अपूर्ण; ‘सु’ पासून — सुयोग्य, सुशिक्षित, सुगंध; ‘पणा’ या प्रत्ययापासून — मोठेपणा, चांगुलपणा, शहाणपणा असे शब्द तयार करून वहीत लिहा.