इयत्ता ६ वी · मराठी · भाग ३

१५. थोरांची ओळख

लेखक — बाबुसिंग राठोड | डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम व लालबहादूर शास्त्री — संपूर्ण स्वाध्याय (बालभारती).

Advertisement

पाठाविषयी

या पाठात डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम व लालबहादूर शास्त्री या दोन थोर व्यक्तींची ओळख करून दिली आहे. डॉ. कलाम हे नामवंत शास्त्रज्ञ व भारताचे अकरावे राष्ट्रपती होते. लालबहादूर शास्त्री हे भारताचे दुसरे पंतप्रधान होते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • डॉ. कलाम यांचा जन्म रामेश्वरम (तमिळनाडू) येथे झाला.
  • त्यांना गणित विषयाची आवड होती.
  • अग्नी क्षेपणास्त्राच्या यशस्वी चाचणीमुळे त्यांचे जगभरात कौतुक झाले.
  • लालबहादूर शास्त्री यांचा जन्म मोगलसराई (उत्तर प्रदेश) येथे झाला.
  • शास्त्रीजींना संस्कृत भाषेची आवड होती.
  • दोघांनाही ‘भारतरत्न’ हा सर्वोच्च सन्मान मिळाला.

शब्दार्थ

  • उदरनिर्वाह – पोट भरण्याचे साधन
  • क्षेपणास्त्र – दूरवर मारा करणारे अस्त्र
  • मरणोत्तर – मृत्यूनंतर
  • व्रत – निश्चयाने पाळायचा नियम
  • अद्वितीय – अतुलनीय
★लेखक परिचय — बाबुसिंग राठोड (१९५४)

प्रसिद्ध लेखक. त्यांच्या ‘भारताचे भाग्यविधाते’ या पुस्तकातून या पाठातील उतारे निवडण्यात आले आहेत. त्यांचे ‘श्रीसमर्थ रामदास स्वामींचे श्लोक मनोबोध ओवीरूप दासबोध व करुणाष्टके’ हे पुस्तकही प्रसिद्ध आहे.

पाठाचा आशय : या उताऱ्यांतून डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम व लालबहादूर शास्त्री यांच्या कार्याची ओळख विद्यार्थ्यांना होणार आहे.

★भाग १ : डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम — थोडक्यात ओळख
पूर्ण नावअवुल पाकीर जैनुलाब्दीन अब्दुल कलाम
जन्म१५ ऑक्टोबर १९३१, रामेश्वरम (तमिळनाडू)
मृत्यू२७ जुलै २०१५
शालेय शिक्षणरामनाथपूरम येथे
पदभारताचे अकरावे राष्ट्रपती
विशेष आवडगणित विषयाची
पुरस्कारपद्मभूषण, पद्मविभूषण, भारतरत्न
संघर्ष : घरची परिस्थिती बेताची होती. उदरनिर्वाहासाठी वर्तमानपत्र विकण्यासारखे छोटे व्यवसाय करत त्यांनी शिक्षण पूर्ण केले.
बहिणीची मदत : त्यांचे शिक्षणावरील प्रेम पाहून बहिणीने स्वतःचे दागिने गहाण ठेवून त्यांना शिक्षणासाठी मदत केली.
शिक्षण व कार्य : बी.एस्सी.नंतर अमेरिकेतील ‘नासा’ या प्रसिद्ध संस्थेत एरोस्पेस शिक्षण पूर्ण केले. कालांतराने ते विक्रम साराभाई अवकाश केंद्राचे प्रमुख झाले. अग्नी क्षेपणास्त्राच्या यशस्वी चाचणीमुळे त्यांचे जगभरात कौतुक झाले.
पुढील वाटचाल : पंतप्रधानांचे सल्लागार म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले आणि पुढे त्यांना राष्ट्रपतीपदाची संधी मिळाली. आपल्या आगळ्यावेगळ्या कार्यपद्धतीमुळे त्यांनी स्वतःची ओळख निर्माण केली आणि शेवटपर्यंत विद्येची अखंड साधना केली.
१आम्हांला हे समजले : उत्तरे लिहा. (डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम)
(अ) डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांचे जन्मस्थळ कोणते?

डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांचा जन्म तमिळनाडू राज्यातील रामेश्वरम येथे झाला.

(आ) डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांना कोणकोणत्या पुरस्कारांनी सन्मानित केले आहे?

शासनाने त्यांना पद्मभूषण, पद्मविभूषण आणि भारतरत्न या सर्वोच्च मानांच्या पुरस्कारांनी सन्मानित केले आहे.

(इ) डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्या कार्याची माहिती लिहा.

डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम हे नामवंत शास्त्रज्ञ होते. ते विक्रम साराभाई अवकाश केंद्राचे प्रमुख झाले. अग्नी क्षेपणास्त्राच्या यशस्वी चाचणीमुळे त्यांचे जगभरात कौतुक झाले.

त्यांनी पंतप्रधानांचे सल्लागार म्हणून काम केले. पुढे ते भारताचे अकरावे राष्ट्रपती झाले. आपल्या कार्याने त्यांनी देशाची नवी ओळख निर्माण केली. शेवटपर्यंत त्यांनी विद्येची साधना केली.

पुस्तकथोडक्यात
अग्निपंख (Wings of Fire)त्यांचे आत्मचरित्र — मराठी अनुवाद ‘अग्निपंख’
इंडिया २०२०भारताच्या विकासाचे स्वप्न मांडणारे पुस्तक
इग्नायटेड माइंड्सतरुणांना प्रेरणा देणारे लेखन
माय जर्नीजीवनप्रवासातील आठवणी
टर्निंग पॉइंट्सराष्ट्रपतीपदाच्या काळातील अनुभव

माहितीसाठी : डॉ. कलाम यांना ‘मिसाईल मॅन ऑफ इंडिया’ असे म्हटले जाते. त्यांचा जन्मदिन १५ ऑक्टोबर हा ‘वाचन प्रेरणा दिन’ म्हणून साजरा केला जातो.

Advertisement

★भाग २ : लालबहादूर शास्त्री — थोडक्यात ओळख
जन्म२ ऑक्टोबर १९०४, मोगलसराई (उत्तर प्रदेश)
मृत्यू११ जानेवारी १९६६
वडिलांचे नावशारदाप्रसाद श्रीवास्तव
आईचे नावरामदुलारिदेवी
वडिलांचा व्यवसायप्राथमिक शाळेत शिक्षक; लोक त्यांना ‘मुंशीजी’ म्हणत
आवडता विषयसंस्कृत भाषा
पदभारताचे दुसरे पंतप्रधान
कार्यकाळ९ जून १९६४ ते ११ जानेवारी १९६६ (सुमारे अठरा महिने)
पुरस्कार‘भारतरत्न’ (मरणोत्तर)
सुरुवातीचे जीवन : त्यांचे वडील आधी शिक्षक होते. नंतर वडिलांनी राजस्व विभागात लिपिकाची नोकरी केली.
देशसेवा : शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर ते भारत सेवक संघासोबत जोडले गेले. तेथेच त्यांनी देशसेवेचे व्रत धारण केले आणि तेथूनच त्यांच्या राजकीय कार्याला सुरुवात झाली.
पंतप्रधानपद : स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर त्यांना उत्तर प्रदेश संसदीय सचिव म्हणून नियुक्त करण्यात आले. पंडित जवाहरलाल नेहरू यांचे निधन झाल्यानंतर त्यांची भारताच्या पंतप्रधानपदावर निवड करण्यात आली. त्यांचा अठरा महिन्यांचा कार्यकाळ अद्वितीय असाच राहिला.

माहितीसाठी : लालबहादूर शास्त्री यांनी दिलेली ‘जय जवान, जय किसान’ ही घोषणा आजही प्रसिद्ध आहे. त्यांचा जन्मदिन २ ऑक्टोबर हा महात्मा गांधी जयंतीचाही दिवस आहे.

२आम्हांला हे समजले : उत्तरे लिहा. (लालबहादूर शास्त्री)
(अ) लालबहादूर शास्त्री यांचा जन्म कोठे व केव्हा झाला?

लालबहादूर शास्त्री यांचा जन्म २ ऑक्टोबर १९०४ रोजी उत्तर प्रदेश राज्यातील मोगलसराई येथे झाला.

(आ) लालबहादूर शास्त्री यांना कोणत्या विषयाची आवड होती?

लालबहादूर शास्त्री यांना संस्कृत भाषेची अतिशय आवड होती.

(इ) लालबहादूर शास्त्री यांना कोणत्या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले होते?

लालबहादूर शास्त्री यांना मरणोत्तर ‘भारतरत्न’ पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

३जाणून घेऊ या / उपक्रम

मदतीसाठी — काही थोर भारतीय समाजसुधारक :

समाजसुधारककार्य
महात्मा जोतिराव फुलेमुलींसाठी पहिली शाळा; अंधश्रद्धा व जातिभेदाविरुद्ध कार्य
सावित्रीबाई फुलेभारतातील पहिल्या शिक्षिका; स्त्रीशिक्षणाच्या प्रणेत्या
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरभारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार; समतेसाठी लढा
राजर्षी शाहू महाराजआरक्षणाची सुरुवात; शिक्षणासाठी वसतिगृहे
महर्षी धोंडो केशव कर्वेस्त्रीशिक्षण व विधवा पुनर्विवाहाचे कार्य
गोपाळ गणेश आगरकरबुद्धिप्रामाण्यवाद व सामाजिक सुधारणा
★अधिक सराव : एका वाक्यात उत्तरे लिहा.
  1. ‘थोरांची ओळख’ या पाठाचे लेखक कोण? — बाबुसिंग राठोड.
  2. हे उतारे कोणत्या पुस्तकातून घेतले आहेत? — ‘भारताचे भाग्यविधाते’.
  3. डॉ. कलाम यांचे पूर्ण नाव काय? — अवुल पाकीर जैनुलाब्दीन अब्दुल कलाम.
  4. डॉ. कलाम यांनी शालेय शिक्षण कोठे पूर्ण केले? — रामनाथपूरम येथे.
  5. डॉ. कलाम यांना शिक्षणासाठी कोणी मदत केली? — त्यांच्या बहिणीने स्वतःचे दागिने गहाण ठेवून.
  6. डॉ. कलाम कोणत्या केंद्राचे प्रमुख झाले? — विक्रम साराभाई अवकाश केंद्राचे.
  7. कोणत्या चाचणीमुळे त्यांचे जगभरात कौतुक झाले? — अग्नी क्षेपणास्त्राच्या यशस्वी चाचणीमुळे.
  8. शास्त्रीजींच्या वडिलांना लोक काय म्हणत? — ‘मुंशीजी’.
  9. शास्त्रीजींनी कोणत्या संघासोबत काम केले? — भारत सेवक संघासोबत.
  10. शास्त्रीजींचा पंतप्रधानपदाचा कार्यकाळ किती होता? — ९ जून १९६४ ते ११ जानेवारी १९६६ — सुमारे अठरा महिने.
★शिक्षकांसाठी