८. ऊर्जाशक्तीचा जागर

शाळेत असताना भावे सरांनी विद्यार्थ्यांना एक प्रयोग करून दाखवला होता. त्यांनी भिंगाच्या साहाय्याने सूर्यकिरण कागदावर एकत्र केले आणि तो कागद जाळून दाखवला. त्यावेळी ते माशेलकरांकडे बघून म्हणाले, "माशेलकर, तुमची ऊर्जाशक्ती एकत्र करा, काहीही जाळता येईल."

भावे सरांच्या या शब्दांमधून माशेलकरांना 'एकाग्रतेचा' मंत्र मिळाला. जर आपण आपल्या मनातील आणि शरीरातील सर्व ताकद (ऊर्जा) एकाच ध्येयावर केंद्रित केली, तर आपण कोणतेही कठीण उद्दिष्ट साध्य करू शकतो, हे त्यांना यातून उमगले. पुढे आयुष्यात आलेल्या गरिबीसारख्या अनेक संकटांवर मात करून माशेलकर एक महान शास्त्रज्ञ बनले, कारण त्यांनी त्यांची ऊर्जा विखुरू न देता एकाग्र केली. म्हणूनच भावे सरांचे ते शब्द हीच त्यांची खऱ्या अर्थाने ऊर्जा ठरली.

शालेय वयात डॉ. माशेलकर यांच्याकडे गरिबी आणि प्रतिकूल परिस्थिती असूनही शिक्षणाविषयी प्रचंड तळमळ होती. त्यांच्यातील सर्वात मोठा गुण म्हणजे जिद्द आणि कष्ट करण्याची तयारी. वयाच्या बाराव्या वर्षापर्यंत पायात चप्पल नसतानाही त्यांनी अनवाणी चालत शिक्षण घेतले. लहानशा खोलीत अभ्यासाला पूरक वातावरण नसतानाही त्यांनी जिद्दीने अभ्यास केला आणि परीक्षेत यश मिळवले.

दुसरा महत्त्वाचा गुण म्हणजे त्यांची कृतज्ञता. आपले शिक्षक, आपली शाळा आणि आपल्यासाठी अपार कष्ट घेणारी आई यांच्याविषयी त्यांच्या मनात आयुष्यभर आदर होता. तसेच, ते अतिशय एकाग्र आणि अभ्यासू होते; भावे सरांनी दिलेला एकाग्रतेचा मंत्र त्यांनी आयुष्यभर जपला. हे सर्व गुण त्यांना एक आदर्श विद्यार्थी ठरवतात.

डॉ. माशेलकर यांच्या आईने त्यांच्या शिक्षणासाठी प्रचंड कष्ट घेतले. हे कष्ट आठवताना माशेलकर अतिशय भावूक होतात. आठवड्याच्या चाचणी परीक्षेसाठी तीन पैसे लागतात म्हणून आईच्या डोळ्यांत कसे पाणी यायचे, हे सांगताना आजही त्यांच्या अंगावर काटा उभा राहतो.

आईने त्यांना शिकवण्यासाठी रस्त्यावर पडलेले कोरे, पाठकोरे कागद एकत्र करून त्यांच्यासाठी वह्या शिवल्या. अखंड पेन्सिल मिळणे अवघड असल्यामुळे जेमतेम हातात धरता येईल अशा पेन्सिलने त्यांना लिहावे लागले. आईने आपल्याला शिकवण्यासाठी घेतलेले अपार कष्ट आणि गरिबीशी दिलेला लढा ते कधीही विसरू शकले नाहीत. आई हीच आपली पहिली शिक्षक आणि आपले सर्वस्व आहे, असे ते कृतज्ञतापूर्वक नमूद करतात. या प्रसंगांतून त्यांची अफाट मातृभक्ती ठळकपणे दिसून येते.

माझ्या मते, प्रत्येक माणसाच्या जडणघडणीत शिक्षकाचे स्थान अत्यंत मोलाचे असते. आई-वडील आपल्याला जन्म देतात आणि वाढवतात, परंतु जीवनात कसे जगायचे आणि काय बनायचे याची दिशा शिक्षकच दाखवतात. शिक्षक हे कुंभारासारखे असतात; ते विद्यार्थ्यांमधील अज्ञान आणि दुर्गुण काढून त्यांना योग्य आकार देण्याचे काम करतात.

माझ्या शालेय जीवनातही मला अनेक चांगले शिक्षक लाभले आहेत. त्यांनी मला फक्त पुस्तकातील ज्ञान दिले नाही, तर जीवनातील संकटांना सामोरे जाण्याचा आत्मविश्वास दिला. जेव्हा मला अभ्यासात अपयश आले, तेव्हा माझ्या शिक्षकांनी मला धीर देऊन पुन्हा उभे राहायला शिकवले. शिक्षकांमुळेच मला माझ्यातील कलागुणांची ओळख झाली. माझ्या मते, शिक्षक हा केवळ नोकरी करणारा व्यक्ती नसून तो उद्याचा समाज घडवणारा शिल्पकार आहे.