मोठे होत असलेल्या मुलांनो... (स्थूलवाचन)

'बार्क' (BARC - Bhabha Atomic Research Centre) म्हणजे 'भाभा अणुसंशोधन केंद्र' होय. भारतातील अणुसंशोधनाचा पाया डॉ. होमी भाभा यांनी घातला, म्हणून त्यांच्या स्मरणार्थ या संस्थेला त्यांचे नाव देण्यात आले आहे. ही संस्था सध्या प्रचंड मोठी आहे. परंतु, पाठाचे लेखक डॉ. अनिल काकोडकर जेव्हा तिथे ट्रेनिंग स्कूलला गेले होते, तेव्हा ती सुरू होऊन जेमतेम सात वर्षे झाली होती.

डॉ. होमी भाभा हे भारतातील अणुसंशोधन कार्यक्रमाचे शिल्पकार आणि 'बार्क' (भाभा अणुसंशोधन केंद्र) या संस्थेचे संस्थापक होते. ते एक प्रचंड स्फूर्तिदायक व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांनी बार्क मधील मुलांना "स्वतःचे काम स्वतः निर्माण करा आणि बॉसने सांगितले तेवढेच काम करू नका," असा अत्यंत मोलाचा आणि प्रेरणादायी संदेश दिला होता.

डॉ. होमी भाभा यांच्या मते, आपण स्वतःचे काम स्वतःच शोधले पाहिजे आणि स्वतः निर्माण केले पाहिजे. बॉसने सांगितले तेवढेच काम करायचे आणि सांगितले नसेल तर आपल्याला कामच नाही असे समजायचे, ही प्रवृत्ती पूर्णपणे चुकीची आहे आणि ती गेली पाहिजे.

जेव्हा माणूस स्वतःला सक्षम करतो, स्वतःचे मार्ग स्वतः शोधतो आणि स्वतः ऊर्जा मिळवतो, तेव्हा त्याच्या प्रगतीला कोणतीही मर्यादा राहत नाही. हीच गोष्ट एकदा मनात रुजली की मग 'स्काय इज द लिमिट' (आकाशाला गवसणी घालण्याची) ही परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.

मेटलायझिंग प्रक्रियेवर काम करण्यासाठी आवश्यक असणारी यंत्रसामग्री 'बार्क'मध्ये उपलब्ध होती, परंतु ती कोणीही वापरली नव्हती. कारण, तिथे काम करणाऱ्या लोकांची काम सुरू करण्याआधीच अनेक मागण्या करण्याची सवय होती.

"मला वेल्डर हवा, मला फोरमन हवा," अशा अटी घातल्या जात असत. स्वतः पुढाकार घेऊन धडपड करण्याची त्यांची तयारी नसायची. याच 'काम सुरू करण्याआधीच मागण्या करण्याच्या' प्रवृत्तीमुळे व स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास नसल्यामुळेच मेटलायझिंग प्रक्रियेवर काम झाले नसावे, असे मला वाटते.

'आधी केले मग सांगितले' म्हणजे दुसऱ्याला उपदेश करण्यापूर्वी किंवा काम सांगण्यापूर्वी आपण स्वतः ती गोष्ट करून दाखवली पाहिजे. डॉ. अनिल काकोडकर यांना जेव्हा मेटलायझिंगचे काम सुरू करायला सांगण्यात आले, तेव्हा त्यांनी वरिष्ठांकडे वेल्डर आणि फोरमनची मदत मागितली होती. पण वरिष्ठांनी ती नाकारली आणि त्यांना ते काम स्वतःलाच करायला सांगितले.

डॉ. काकोडकरांनी खूप धडपड करून ते काम पूर्ण करून दाखवले. तेव्हा वरिष्ठांनी त्यांना पाहिजे तेवढी माणसे हाताखाली घेण्याची परवानगी दिली; कारण आता इतर लोक त्यांचे ऐकतील हे त्यांना माहीत होते. यावरून हेच सिद्ध होते की, आपल्याला येत नसताना दुसऱ्यांना काम सांगणे योग्य नाही. स्वतः एखादे काम करून दाखवले की दुसऱ्यांना काम सांगण्याचा अधिकार प्राप्त होतो; हीच या उक्तीची यथार्थता आहे.

'प्रत्यक्ष अनुभवांतून शिकणे हे अधिक परिणामकारक असते', हे विधान अगदी खरे आहे. केवळ पुस्तकातून वाचलेली किंवा दुसऱ्याकडून ऐकलेली माहिती आपल्या लवकर लक्षात राहत नाही; पण तीच गोष्ट जेव्हा आपण स्वतः करून बघतो, तेव्हा ती कायमची लक्षात राहते.

उदा. मला सायकल चालवायला शिकायची होती. माझ्या बाबांनी मला सायकलचे पेडल कसे मारायचे, ब्रेक कसा दाबायचा हे तोंडी खूपदा समजावले. पण जोपर्यंत मी स्वतः सायकलवर बसून पडत-धडपडत पेडल मारले नाही, तोपर्यंत मला सायकल चालवता आली नाही. स्वतः पडल्यावर व स्वतःच तोल सावरल्यावर मला खऱ्या अर्थाने सायकल चालवता आली. या प्रत्यक्ष अनुभवामुळे माझ्या मनातील भीती गेली आणि आत्मविश्वास वाढला. म्हणूनच, अनुभवातून मिळालेले शिक्षण हे चिरकाल टिकणारे आणि अधिक परिणामकारक असते.

व्यक्तीला विद्वत्ता प्राप्त झाल्यानंतर त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाला एक वेगळाच प्रभाव आणि तेज प्राप्त होते. संपूर्ण राष्ट्र त्या व्यक्तीच्या ज्ञानाच्या लखलखत्या प्रकाशात दिपून जाते.

त्या व्यक्तीला समाजात खूप मान-सन्मान मिळतो आणि आपला कोणी सन्मान करावा अशी भावनाही त्याच्या मनातून निघून जाते. सर्वजण अशा विद्वानाच्या सहवासात येण्यासाठी आणि त्याचे आदरातिथ्य करण्यासाठी आतुर असतात. थोडक्यात, विद्वत्ता माणसाला अशी प्रत्येक गोष्ट मिळवून देते, ज्याची त्याने स्वप्नातही अपेक्षा केलेली नसते.