व्युत्पत्ती कोश (स्थूलवाचन)

व्युत्पत्ती म्हणजे शब्दाच्या मुळाचे ज्ञान. अनेक शब्दांच्या व्युत्पत्तींचा संग्रह म्हणजे व्युत्पत्ती कोश. व्युत्पत्ती कोशाची प्रमुख कार्ये पुढीलप्रमाणे आहेत :

1. शब्दाचे मूळ रूप दाखवणे. उदा., 'आग' हा शब्द संस्कृतमधील 'अग्नि' पासून आला आहे.
2. अर्थांतील बदल स्पष्ट करणे. उदा., 'शहाणा' म्हणजे पूर्वी हुशार असा अर्थ होता.
3. उच्चारातील बदल व फरक दाखवणे.
4. बदलांचे कारण स्पष्ट करणे.

तसेच एखादा शब्द अन्य भाषांत कसा आला आहे, हेही व्युत्पत्ती कोशात दाखवलेले असते.

• (अ) प्रावीण्य : संस्कृतमधील 'प्रवीण' या शब्दापासून. वीणावादनात कुशल असणारा तो प्रवीण. प्रावीण्य म्हणजे कौशल्य, निपुणता.
• (आ) चिल्लर : किरकोळ, लहान किमतीचे. सुटे पैसे या अर्थाने हा शब्द वापरला जातो.
• (इ) वीज : संस्कृत 'विद्युत्' → प्राकृत 'विज्जु' → मराठी 'वीज'.
• (ई) गुपचूप : 'गुप्त' (लपवलेले) + 'चूप' (शांत, न बोलता) यांपासून. गुपचूप म्हणजे कुणालाही न कळू देता.